भारतातील प्रथम व्यक्ती : मराठी सामान्यज्ञान

राजकारण, प्रशासन, भारतीय महिला, विज्ञान, अंतराळ, पुरस्कार, क्रीडा, साहित्य आणि संरक्षण दल यांतील 67 महत्त्वाच्या प्रथम व्यक्तींची मोफत मराठी नोट.

२२ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत अद्ययावत67 महत्त्वाच्या नोंदी · 6 विभागवाचन व प्रिंट मोफत

भारतातील महत्त्वाच्या प्रथम व्यक्ती — 67 नोंदी

स्पर्धा परीक्षांत विचारल्या जाणाऱ्या महत्त्वाच्या पहिल्या व्यक्तींची विषयानुसार मराठी यादी. 'पहिले भारतीय', 'भारतात जन्मलेले', 'पहिल्या महिला' आणि 'स्वातंत्र्यानंतरचे पहिले' यातील फरक लक्षात घ्या.

67परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या प्रथम व्यक्ती

6विषयानुसार विभाग

मराठीशोधता येणारी मोफत यादी

"सर्व पहिल्या व्यक्ती" ही मर्यादित आणि एकसंध अधिकृत यादी अस्तित्वात नाही; येथे सामान्य ज्ञानासाठी निवडक व व्यापक नोंदी आहेत.

घटनात्मक पदे व प्रशासन (18 नोंदी)

प्रथम पद / विक्रम	व्यक्ती	वर्ष व संदर्भ
पहिले राष्ट्रपती	डॉ. राजेंद्र प्रसाद	१९५०
पहिले उपराष्ट्रपती	डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन	१९५२
पहिले पंतप्रधान	जवाहरलाल नेहरू	१९४७
पहिले उपपंतप्रधान	सरदार वल्लभभाई पटेल	१९४७
पहिले गैर-काँग्रेस पंतप्रधान	मोरारजी देसाई	१९७७
स्वतंत्र भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल	लॉर्ड माउंटबॅटन	१९४७
स्वतंत्र भारताचे पहिले भारतीय गव्हर्नर जनरल	सी. राजगोपालाचारी	१९४८
पहिले लोकसभा अध्यक्ष	जी. व्ही. मावळणकर	१९५२
पहिले भारताचे सरन्यायाधीश	न्यायमूर्ती एच. जे. कानिया	१९५०
पहिले मुख्य निवडणूक आयुक्त	सुकुमार सेन	१९५०
पहिले भारताचे अ‍ॅटर्नी जनरल	एम. सी. सेतलवाड	१९५०
पहिले नियंत्रक व महालेखापरीक्षक (स्वतंत्र भारत)	व्ही. नरहरी राव	१९४८
पहिले वित्त आयोग अध्यक्ष	के. सी. नियोगी	१९५१
पहिले दलित राष्ट्रपती	के. आर. नारायणन	१९९७
पहिले शीख राष्ट्रपती	ज्ञानी झैलसिंग	१९८२
पहिले मुस्लिम राष्ट्रपती	डॉ. झाकीर हुसेन	१९६७
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे पहिले अध्यक्ष	व्योमेशचंद्र बॅनर्जी	१८८५
आय. सी. एस. परीक्षा उत्तीर्ण करणारे पहिले भारतीय	सत्येंद्रनाथ टागोर	१८६३

भारतीय महिलांचे पहिले मानकरी (16 नोंदी)

प्रथम पद / विक्रम	व्यक्ती	वर्ष व संदर्भ
पहिल्या महिला राष्ट्रपती	प्रतिभा पाटील	२००७
पहिल्या महिला पंतप्रधान	इंदिरा गांधी	१९६६
पहिल्या महिला राज्यपाल (भारतीय राज्य)	सरोजिनी नायडू	१९४७; संयुक्त प्रांत
पहिल्या महिला मुख्यमंत्री	सुचेता कृपलानी	१९६३; उत्तर प्रदेश
पहिल्या महिला लोकसभा अध्यक्ष	मीरा कुमार	२००९
सर्वोच्च न्यायालयातील पहिल्या महिला न्यायाधीश	न्यायमूर्ती एम. फातिमा बीवी	१९८९
उच्च न्यायालयाच्या पहिल्या महिला मुख्य न्यायमूर्ती	न्यायमूर्ती लीला सेठ	१९९१; हिमाचल प्रदेश
पहिल्या महिला आयपीएस अधिकारी	किरण बेदी	१९७२
स्वातंत्र्योत्तर भारतातील पहिल्या महिला आयएएस अधिकारी	अण्णा राजम मल्होत्रा	१९५१
काँग्रेसच्या पहिल्या महिला अध्यक्ष	अ‍ॅनी बेझंट	१९१७; भारतीय-जन्माच्या नव्हत्या
काँग्रेसच्या पहिल्या भारतीय महिला अध्यक्ष	सरोजिनी नायडू	१९२५
भारताच्या पहिल्या महिला केंद्रीय मंत्र्यांपैकी कॅबिनेट मंत्री	राजकुमारी अमृत कौर	१९४७; आरोग्यमंत्री
भारताच्या पहिल्या महिला भारतरत्न पुरस्कारप्राप्त	इंदिरा गांधी	१९७१
पहिल्या भारतीय मिस वर्ल्ड	रीटा फारिया	१९६६
पहिल्या भारतीय मिस युनिव्हर्स	सुष्मिता सेन	१९९४
पहिल्या भारतीय महिला ज्ञानपीठ पुरस्कारप्राप्त	आशापूर्णा देवी	१९७६

विज्ञान, अंतराळ व संशोधन (5 नोंदी)

प्रथम पद / विक्रम	व्यक्ती	वर्ष व संदर्भ
अंतराळात जाणारे पहिले भारतीय	राकेश शर्मा	१९८४
अंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर जाणारे पहिले भारतीय	शुभांशु शुक्ला	२०२५; Axiom-4
अंतराळात जाणारी भारतात जन्मलेली पहिली महिला	कल्पना चावला	१९९७; अमेरिकन अंतराळवीर
विज्ञानातील नोबेल मिळवणारे पहिले भारतीय	डॉ. सी. व्ही. रमण	१९३०; भौतिकशास्त्र
विज्ञान विषयात पीएचडी मिळवणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिलांपैकी अग्रणी	डॉ. कमला सोहोनी	१९३९

क्रीडा व साहस (14 नोंदी)

प्रथम पद / विक्रम	व्यक्ती	वर्ष व संदर्भ
ऑलिम्पिकमध्ये भारताचे पहिले वैयक्तिक सुवर्ण	अभिनव बिंद्रा	२००८; नेमबाजी
अ‍ॅथलेटिक्समधील भारताचे पहिले ऑलिम्पिक सुवर्ण	नीरज चोप्रा	टोकियो २०२०; स्पर्धा २०२१ मध्ये
ऑलिम्पिक पदक जिंकणारी पहिली भारतीय महिला	कर्णम मल्लेश्वरी	२०००; वेटलिफ्टिंग
ऑलिम्पिक रौप्य पदक मिळवणारी पहिली भारतीय महिला	पी. व्ही. सिंधू	२०१६; बॅडमिंटन
ऑलिम्पिकमध्ये बॉक्सिंगचे पहिले भारतीय पदक	विजेंदरसिंग बेनिवाल	२००८; कांस्य
ऑलिम्पिकमध्ये स्वतंत्र भारताचे पहिले वैयक्तिक पदक	खाशाबा जाधव	१९५२; कुस्ती
पॅरालिम्पिकमधील भारताचे पहिले सुवर्ण	मुरलीकांत पेटकर	१९७२; जलतरण
पॅरालिम्पिक पदक जिंकणारी पहिली भारतीय महिला	दीपा मलिक	२०१६; गोळाफेक
एव्हरेस्ट शिखर गाठणारी पहिली भारतीय महिला	बछेंद्री पाल	१९८४
एव्हरेस्ट शिखर गाठणारे पहिले भारतीय पुरुष	अवतारसिंग चीमा	१९६५
भारताचे पहिले बुद्धिबळ ग्रँडमास्टर	विश्वनाथन आनंद	१९८८
बुद्धिबळ विश्वविजेतेपद मिळवणारे पहिले भारतीय	विश्वनाथन आनंद	२०००
भारतीय कसोटी क्रिकेट संघाचे पहिले कर्णधार	सी. के. नायडू	१९३२
बॅडमिंटन विश्वविजेतेपद मिळवणारी पहिली भारतीय	पी. व्ही. सिंधू	२०१९

पुरस्कार, साहित्य व चित्रपट (8 नोंदी)

प्रथम पद / विक्रम	व्यक्ती	वर्ष व संदर्भ
नोबेल पुरस्कार मिळवणारे पहिले भारतीय	रवींद्रनाथ टागोर	१९१३; साहित्य
भारतातील पहिले भारतरत्न पुरस्कारप्राप्त	सी. राजगोपालाचारी, डॉ. राधाकृष्णन आणि डॉ. सी. व्ही. रमण	१९५४; संयुक्त प्रथम वर्ष
भारतरत्न मिळवणारे पहिले विदेशी नागरिक	खान अब्दुल गफ्फार खान	१९८७
ऑस्कर पुरस्कार मिळवणारी पहिली भारतीय	भानू अथैया	१९८३; वेशभूषा, गांधी
पहिले ज्ञानपीठ पुरस्कारप्राप्त	जी. शंकर कुरूप	१९६५; मल्याळम
पहिल्या दादासाहेब फाळके पुरस्कारप्राप्त	देविका राणी	१९६९
पहिले परमवीरचक्र पुरस्कारप्राप्त	मेजर सोमनाथ शर्मा	१९४७; मरणोत्तर
पहिल्या भारतीय पूर्ण लांबीच्या चित्रपटाचे निर्माते	दादासाहेब फाळके	१९१३; राजा हरिश्चंद्र

संरक्षण दल व लष्करी नेतृत्व (6 नोंदी)

प्रथम पद / विक्रम	व्यक्ती	वर्ष व संदर्भ
भारतीय लष्कराचे पहिले भारतीय कमांडर-इन-चीफ	जनरल के. एम. करिअप्पा	१९४९
भारतीय नौदलाचे पहिले भारतीय प्रमुख	व्हाइस अ‍ॅडमिरल आर. डी. कटारी	१९५८
भारतीय हवाई दलाचे पहिले भारतीय प्रमुख	एअर मार्शल सुब्रतो मुखर्जी	१९५४
भारताचे पहिले फील्ड मार्शल	सॅम माणेकशॉ	१९७३
भारताचे पहिले चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ	जनरल बिपिन रावत	२०२०
स्वतंत्र भारताचे पहिले संरक्षणमंत्री	सरदार बलदेव सिंह	१९४७

विशेष नोंद: कल्पना चावला या भारतात जन्मलेल्या अमेरिकन अंतराळवीर होत्या. शुभांशु शुक्ला यांनी २०२५ मध्ये ISS गाठले; राकेश शर्मा हे १९८४ मध्ये अंतराळात जाणारे पहिले भारतीय होते.

अभ्यासासाठी सूचना

अचूक शब्दांकन महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, राकेश शर्मा हे प्रथम भारतीय अंतराळवीर, तर कल्पना चावला या भारतात जन्मलेल्या पहिल्या महिला अंतराळवीर होत्या. उपराष्ट्रपती, राष्ट्रपती, पंतप्रधान यांची संपूर्ण स्वतंत्र यादीही उपलब्ध आहे.

संदर्भ व मूळ स्रोत

टीप: ही मोफत अभ्यास-नोट आहे; अधिकृत सरकारी नोंदीत बदल झाल्यास नवीन नोंद तपासा. “सध्याचे” हे २२ ऑक्टोबर २०२६ रोजीचे आहे.

भारताचे राष्ट्रपती : संपूर्ण यादी (१९५०–२०२६) →भारताचे उपराष्ट्रपती : संपूर्ण यादी (१९५२–२०२६) →भारताचे पंतप्रधान : संपूर्ण यादी (१९४७–२०२६) →